Trong bối cảnh TP.HCM đặt mục tiêu phát triển dựa trên khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, yêu cầu gắn kết chặt chẽ hơn giữa đào tạo, nghiên cứu và thị trường đang trở nên cấp thiết. Trao đổi về vai trò của đại học trong tiến trình này, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai – Giám đốc ĐHQG-HCM đã có những chia sẻ xoay quanh việc kết nối tri thức, công nghệ và thị trường, qua đó bà cho rằng đại học không thể đứng ngoài mà phải trở thành hạt nhân giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Vai trò “đầu mối” trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai cho rằng việc ĐHQG-HCM đề xuất sẵn sàng đảm nhận vai trò “đầu mối” triển khai các dự án đổi mới sáng tạo cho TP.HCM xuất phát từ chính năng lực nội tại và sứ mệnh của một đại học quốc gia. Với hệ thống 08 trường đại học thành viên, hơn 100.000 sinh viên cùng đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia có thế mạnh về khoa học cơ bản và các công nghệ mũi nhọn, ĐHQG-HCM được xác định là một mắt xích trọng yếu trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của TP.HCM.
Theo Giám đốc ĐHQG-HCM, đại học không chỉ dừng lại ở chức năng đào tạo và nghiên cứu, mà cần trở thành trung tâm chuyển giao các công nghệ chiến lược phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Để các kết quả nghiên cứu có thể đi vào đời sống, cần có một đầu mối đủ năng lực kết nối, điều phối và phát huy hiệu quả các nguồn lực từ Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp. ĐHQG-HCM khẳng định sẵn sàng đảm nhiệm vai trò này, nhằm thúc đẩy liên kết “3 Nhà” (Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp) vận hành thực chất, tạo ra các sản phẩm khoa học – công nghệ có chất lượng và giá trị ứng dụng cao.
Tuy nhiên, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, cũng nhấn mạnh rào cản lớn nhất hiện nay khiến tri thức từ đại học chưa thực sự trở thành động lực phát triển vẫn nằm ở cơ chế, đặc biệt là vai trò của Nhà nước trong mối liên kết “3 Nhà”. “Để một sản phẩm khoa học – công nghệ đi vào thị trường, cần có chuyển giao công nghệ, vốn mồi và cơ chế tái đầu tư cho nghiên cứu, trong khi các quy định liên quan đến tài sản công, định giá sở hữu trí tuệ, nghiệm thu đề tài, góp vốn thành lập doanh nghiệp khoa học – công nghệ hay hợp tác công – tư vẫn còn nhiều vướng mắc”, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai nói.
Thực tế cho thấy nhiều kết quả nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc chuyển giao cho từng doanh nghiệp riêng lẻ, chưa hình thành được chuỗi giá trị dài hạn. Trước thực trạng đó, ĐHQG-HCM xác định cần tổ chức lại các nguồn lực có thể chia sẻ dùng chung, tăng cường liên kết các nhóm nghiên cứu liên ngành, liên trường, nhằm đóng góp hiệu quả hơn cho các “đầu bài” lớn mà Nhà nước và doanh nghiệp đặt ra.
Đại học cần trở thành trung tâm kiến tạo tri thức và dẫn dắt đổi mới
Theo GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai, để mô hình “3 Nhà” vận hành hiệu quả, vai trò của Nhà nước không chỉ dừng ở việc ban hành cơ chế, chính sách, mà cần trở thành chủ thể liên kết mạnh trong toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, định hướng các ưu tiên phát triển và cung cấp vốn mồi, đặc biệt thông qua các cơ chế quỹ đầu tư mạo hiểm nhằm thúc đẩy các hoạt động khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Trong mô hình này, ĐHQG-HCM có thể được trao quyền để trở thành hạt nhân điều phối các hoạt động khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, kết nối các nguồn lực nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao trong hệ thống, đồng thời làm cầu nối giữa các “đầu bài” của Nhà nước và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm đưa các sản phẩm khoa học – công nghệ ra thị trường, tham gia ngay từ khâu đặt vấn đề, đồng hành cùng quá trình nghiên cứu và thương mại hóa kết quả.
Bên cạnh đó, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai cho rằng TP.HCM cần đầu tư trọng điểm cho hạ tầng khoa học – công nghệ, ưu tiên hình thành các đơn vị nghiên cứu mạnh, hệ thống phòng thí nghiệm và cơ sở vật chất dùng chung, cũng như các trung tâm thử nghiệm có kiểm soát. Song hành với đó là các chính sách thu hút, nuôi dưỡng và sử dụng hiệu quả đội ngũ nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực mũi nhọn, gắn với sự phát triển lâu dài của TP.HCM và khu vực.
Giám đốc ĐHQG-HCM cho biết, trong 5 năm tới, ĐHQG-HCM đặt mục tiêu nâng tỷ lệ học viên sau đại học lên tối thiểu 30% tổng số người học, trong đó phấn đấu 40% là nghiên cứu sinh nghiên cứu sinh được miễn học phí và hỗ trợ thông qua cơ chế trả lương trợ giảng, trợ lý nghiên cứu.
Cùng với đó, ít nhất 60% chương trình đào tạo thuộc khối khoa học – kỹ thuật – công nghệ sẽ được giảng dạy bằng tiếng Anh. Các chương trình đào tạo được tích hợp nội dung đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, kết hợp nền tảng học tập trực tuyến và trí tuệ nhân tạo, trong đó tối thiểu 50% thời lượng học phần gắn với nghiên cứu và thực tiễn tại doanh nghiệp. ĐHQG-HCM cũng đặt mục tiêu tăng gấp ba lần số bài báo quốc tế thuộc cơ sở dữ liệu Scopus và đạt 100 sáng chế quốc tế, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu và vị thế học thuật của hệ thống.
Song song với đào tạo, ĐHQG-HCM tập trung phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới…, gắn với định hướng phát triển vùng Đông Nam Bộ và các bài toán lớn của thị trường và xã hội.
Trước tác động nhanh của trí tuệ nhân tạo, GS.TS Nguyễn Thị Thanh Mai nhấn mạnh: “Giáo dục đại học cần một sự chuyển đổi căn bản và đồng bộ. Trọng tâm đào tạo không còn là truyền đạt kiến thức theo ngành hẹp, mà chuyển sang phát triển tư duy phản biện, tư duy hệ thống, năng lực liên ngành và khả năng làm chủ công nghệ. Học tập trải nghiệm, học qua nghiên cứu và giải quyết các vấn đề thực tiễn cần trở thành phương thức chủ đạo”.
Trong bối cảnh đó, Giám đốc ĐHQG-HCM khẳng định đại học phải “đổi vai”, từ một thiết chế truyền thụ tri thức sang trung tâm kiến tạo tri thức và dẫn dắt đổi mới. Với ĐHQG-HCM, đại học được xác định là “nút giao” của mô hình “3 Nhà”, nơi Nhà nước đặt ra định hướng, doanh nghiệp đưa ra các bài toán thực tiễn, còn đại học giữ vai trò kết nối, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao tri thức. Khi mô hình này vận hành thực chất, người học sẽ được đào tạo ngay trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chứ không đứng ngoài quá trình phát triển của xã hội.