Mùa xuân ở đồng bằng sông Cửu Long thường theo con nước ròng, nước lớn và những tia nắng vàng sánh như mật trên dòng Cổ Chiên. Nhưng với Tiến sĩ Nguyễn Thanh Mỹ, mùa xuân không chỉ đến từ đất trời, mà là thái độ sống. Ở tuổi ngoài 60, người đàn ông sở hữu hơn 700 bằng sáng chế quốc tế ấy vẫn khởi nghiệp bằng nhiệt huyết của một chàng trai mới đôi mươi, mang hoài bão đổi mới nông nghiệp bằng công nghệ và tình yêu dành cho vùng phù sa quê mẹ.
Sinh năm 1955 tại làng Thanh Mỹ (Trà Vinh), cậu học trò mê hóa học ngày nào đã trải qua một hành trình khó ai tưởng tượng: từ cậu bé bán cà-rem, bánh mì giữa thời chiến, đến phụ bếp nơi xứ lạnh Canada, rồi trở thành nhà khoa học Việt kiều làm việc tại IBM và Kodak Polychrome Graphics (Mỹ), và là chủ nhân hàng trăm bằng sáng chế quốc tế. Thế nhưng, giữa bao vinh quang nơi xứ người, ông vẫn giữ trong mình một lời hứa từ mùa đông năm 1982.
Ngọn lửa từ căn bếp mùa đông
Một ngày giá lạnh giữa bếp ăn Canada, khi còn là phụ bếp, ông được hỏi về ước mơ lớn nhất đời mình. Không ngần ngại, chàng trai trẻ đã nói: “Tôi muốn trở về quê, xây nhà máy, tạo việc làm để người dân quê tôi sống tốt hơn”. Câu nói tưởng chừng phi thực tế, từng bị coi là “nổ”, lại trở thành ngọn lửa giúp ông vượt qua hơn 20 năm xa xứ. Từ những tổn thương của nghèo khó và mặc cảm, TS Nguyễn Thanh Mỹ biến tất cả thành động lực học tập và sáng tạo không ngừng, để rồi trở thành nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực in ấn và vật liệu quang điện tử.
Nhưng nhà cao, xe đẹp hay mức lương triệu đô chưa bao giờ làm TS Nguyễn Thanh Mỹ quên lời hứa cũ. Đến năm 2004, khi người bạn đời khẽ nhắc: “Anh còn nhớ ước mơ ngày xưa không?”, ông biết đã đến lúc trở về. Ông lựa chọn rời đi khi mọi thứ đã ổn định nơi đất khách, mang theo tri thức để dựng lại tương lai trên chính mảnh đất mình đã ra đi.
Nhà máy công nghệ cao đầu tiên của TS Nguyễn Thanh Mỹ đặt tại một vùng thuần nông Trà Vinh. Bài toán nhân lực ngay lập tức hiện ra khi nông dân chưa hề biết đến nano hay vật liệu quang điện tử. Nhớ đến mái trường cũ – Trường Đại học Bách khoa TP.HCM (nay là thành viên thuộc ĐHQG-HCM) – nơi từng rèn giũa mình, ông tìm đến các giảng viên, nhờ giới thiệu kỹ sư. Mười kỹ sư trẻ từ mái trường xưa đã theo ông trở về Trà Vinh, trở thành lớp nhân lực đầu tiên của Mylan Group.
Không chỉ tuyển dụng, TS Nguyễn Thanh Mỹ còn trực tiếp giảng dạy, hợp tác xây dựng chương trình Hóa học Ứng dụng theo mô hình Co-op tại ĐH Trà Vinh, để sinh viên vừa học vừa làm. Ông tin rằng khoa học và doanh nghiệp phải song hành, bởi ở những quốc gia phát triển, nhà khoa học và doanh nhân “là hai mặt của cùng một đồng xu”.
Khởi nghiệp tuổi 60 và triết lý “người ngoài khung”
Khi nhiều người đã chọn nghỉ ngơi, TS Nguyễn Thanh Mỹ lại bắt đầu một hành trình mới. Thấy nông dân chật vật với nước mặn, thấy tôm nuôi trong môi trường lạc hậu, ông lập RYNAN Technologies và tự nhận mình là “người ngoài khung” – không chấp nhận tư duy cũ, khuôn khổ quen thuộc. Ông rời phòng thí nghiệm để lội xuống ao tôm, thiết kế phao đo mặn thông minh, xây mô hình “tôm đạo đức” với ao lót bạt, cho tôm ăn bằng trí tuệ nhân tạo, giúp nông dân đỡ vất vả và sản xuất sạch hơn. Ông nói: “Tôi không bán giải pháp, tôi tạo ra giá trị để nông dân được hưởng lợi”.
Năm 2023, TS Nguyễn Thanh Mỹ xuất bản Người Ngoài Khung – Nghĩ khác và làm khác để bền vững. Cuốn sách ghi lại hành trình đi ngược số đông: từ bỏ vị trí cao ở Mỹ, đặt doanh nghiệp công nghệ giữa ruộng đồng Trà Vinh. Ông khẳng định, nếu không bước ra khỏi giới hạn tư duy, chẳng bao giờ đón được ánh sáng mới. Suốt hơn hai thập kỷ, ông vừa sáng chế vừa đào tạo, như người trồng rừng cần mẫn gieo mầm tri thức.
Hai mươi năm nhìn lại, điều ông trân trọng nhất không phải là doanh thu trăm triệu USD, mà là những lời hỏi thăm thân tình: “Chú Hai khỏe không?”, hay những kỹ sư Khmer, Kinh từng là trẻ quê nay vận hành các dây chuyền công nghệ hiện đại. Ông nhắn gửi đến sinh viên ĐHQG-HCM và thế hệ trẻ Việt Nam rằng khởi nghiệp không chỉ là lập doanh nghiệp, mà là dám bước ra khỏi vùng an toàn, biến ý tưởng thành sản phẩm và đầu tư vào tri thức – thứ tài sản duy nhất không bao giờ mất.
Hành trình của ông chứng minh rằng tài năng Việt không hề thiếu, chỉ cần thêm sự dũng cảm đổi mới. Khoa học chỉ thật sự có ý nghĩa khi phục vụ đời sống, khi trở về đồng ruộng, nơi hạt lúa và con tôm nuôi lớn chúng ta. Với ông, hạnh phúc lớn nhất là được mang mùa xuân tri thức trở về quê hương, để mảnh đất mình sinh ra trở nên trù phú bởi chính bàn tay và khối óc người Việt.
QUỐC ĐÀO – QUANG TRUNG